قدمت نماد شیر و خورشید در ایران/ آیا این نماد مربوط به حضرت علی (ع) است؟

به گزارش اقتصادنیوز به نقل از خبرآنلاین، مرتضی عرب‌زاده سربنانی، پژوهشگر ایران باستان درباره خاستگاه نماد شیر و خورشید در سایت «ناگفته‌های تاریخ» چنین نوشته است: شیر و خورشید یکی از کهن‌ترین نمادهای تاریخ بشر است که قدمتی چند هزار ساله دارد. اما قدمت حضور آن بر پرچم‌های ایران از چند صد سال فراتر نمی‌رود. این نماد، نماد خاندان پهلوی نیست اما پس از انقلاب اسلامی ایران به دلیل دعواهای سیاسی بین جمهوری اسلامی ایران و جریان‌های پادشاهی‌خواه، به شدت جنبه سیاسی به خود گرفته است. در این مطلب فارغ از این جنجال‌های سیاسی که همواره آفت مطالعات تاریخی بوده‌اند، به مطالعه خاستگاه این نماد پرداخته می‌شود.

شیر و خورشید در ایران باستان

اگرچه شیر و خورشید در دوره پس از اسلام به‌ویژه پس از صفویان بر پرچم‌های ایران ظاهر می‌شود، اما بر پایه شواهد تاریخی تردیدی نیست که خاستگاه آن به پیش از اسلام و ایران باستان برمی‌گردد. در حال حاضر کهن‌ترین شاهدی که از نماد شیر و خورشید به دست آمده است، یک مُهر تقریباً پنج هزار ساله متعلق به تمدن جیرفت است.

تصویری از مُهر شیر و خورشید متعلق به تمدن جیرفت با قدمت حدود پنج هزار سال

متأسفانه ما از این‌که این نماد چه مفهومی می توانست برای مردم جیرفت باستان داشته باشد بی‌اطلاع هستیم، اما مطالعات زیست‌شناسی نشان می‌دهد که جنوب شرق ایران و به‌ویژه جنوب استان کرمان در دوران باستان وطن نوعی از شیرهای وحشی بوده است. شیر یک حیوان بومی ایران بوده است. امروزه متأسفانه شیر ایرانی منقرض شده است اما در گذشته و به‌ویژه در دوران باستان شیر ایرانی در دشت‌های مختلف ایران زندگی می‌کرد.

نقشه پراکندگی شیر در سه قاره آفریقا، آسیا و اروپا. بخش‌های قهوه‌ای کمرنگ مناطقی است که قبلاً به طور طبیعی دارای شیر بودند.

و بخش‌های قهوه‌ای پُررنگ مناطقی را نشان می‌دهد که امروز هم دارای شیر هستند.

همان‌طور که ملاحظه می‌کنید، در گذشته بخش‌های وسیعی از ایران پذیرای این حیوان بوده است.

نشان شیر و خورشید همچنین در یکی از مهم‌ترین و زیباترین مُهرهای هخامنشی یافت شده است و نشان می‌دهد که برای هخامنشیان نیز اهمیت خاص و حتی تا حدودی مذهبی داشته است.

مُهر زیبای هخامنشی با نشان شیر و خورشید، محل نگهداری در موزه ارمیتاژ روسیه

این مُهر هخامنشی کهن‌ترین شاهد تاریخی استفاده از نماد شیر و خورشید از طرف یک دولت ایرانی است. مردی که سمت چپ ایستاده است احتمالاً شاهنشاه اردشیر دوم است و زنی که روی شیر ایستاده است ایزدبانو آناهیتا یکی از ایزدان قدرتمند ایرانی است. همچنین به خورشید پشت آناهیتا دقت کنید. این مُهر همچون مُهر جیرفت به‌خوبی نشان می‌دهد که اگرچه شیر و خورشید در دوره اسلامی و سده دوازدهم میلادی به بعد به طور گسترده مورد توجه قرار می‌گیرد، اما قدمتی باستانی و پیشا اسلامی دارد.

خاستگاه نجومی شیر و خورشید

ستاره‌شناسان باستان ۱۲ برج آسمانی را میان هفت جسم آسمانی ازجمله خورشید تقسیم می‌کردند و هر یک یا دو برج را ویژه یکی از اجسام آسمانی می‌پنداشتند. به همین ترتیب ستاره‌شناسان مسلمان برج شیر یا اسد را خانه خورشید می‌دانستند. از طرفی مورخان ثابت کردند که چنین باوری به‌وضوح حداقل در میان ستاره‌شناسان بابل باستان وجود داشته است. همچنین در اساطیر میان‌رودان باستان همیشه ارتباط مستقیمی بین خورشید و شیر وجود داشته است. مثلا شَمَش خدای خورشید بابلی خیلی اوقات به شکل شیر ظاهر می‌شده است.

در اشعار و متونی که از برخی شاعران و دانشمندان ایرانی مسلمان باقی مانده است، به‌وضوح به رابطه بین خورشید و برج اسد یا شیر اشاره می‌شود. این یعنی این‌که شیر و خورشید در اصل یک مفهوم ستاره‌شناسی بوده است.

پیش از این گفته شد که مُهری دارای نشان شیر و خورشید از جیرفت کهن متعلق به پنج هزار سال پیش یافت شده است، باید این احتمال را در نظر گرفت که شاید مردم جیرفت باستان برای نخستین بار مبدع قرار گرفتن خورشید در برج شیر بوده باشند. همچنین با توجه به ارتباط بین مردم جیرفت باستان و تمدن‌های میان‌رودان همچون بابل و سومر، بعید نیست که اهلی میان‌رودان در این زمینه از اهالی جیرفت تأثیر پذیرفته باشند.

به هر حال کهن‌ترین شاهد نجوم‌شناسانه از نماد شیر و خورشید به میان‌رودان باستان بازمی‌گردد. ممکن است هخامنشیان برای نخستین بار از طریق بابلیان با این نماد آشنا شده باشند. در اشعار و متونی که از برخی شاعران و دانشمندان ایرانی و مسلمان باقی مانده است به‌وضوح به رابطه بین خورشید و برج اسد یا شیر اشاره می‌شود. بابل باستان مهد نجوم در دنیای باستان بود و وقتی ایرانیان این سرزمین را فتح کردند دانش ستاره شناسی ایشان نیز متحول شد.

شیر و خورشید پس از اسلام

قدیمی‌ترین اشاره به مفهوم ستاره‌شناسی شیر و خورشید مربوط به کتاب موالید الرجال والنساء اثر ابومعشر بلخی ر بیش از ۱۲۰۰ سال پیش می‌شود. ابومعشر بلخی از برجسته‌ترین نجوم‌شناسان ایرانی در دوره عباسیان بود که بسیاری از کتاب‌های نجوم‌شناسی دوران ساسانی را از فارسی میانه به عربی ترجمه کرد.

ابومعشر بلخی در زمانی زندگی می‌کرد که بسیاری از دانشمندان ایرانی در بغداد تحت حمایت خلفای عباسی در حال ترجمه آثار دنیای قدیم و کتاب‌های ایران و روم به زبان عربی بودند. در مورد این موضوع، یعنی مطالعه چگونگی ترجمه آثار ایران باستان در دوران پس از اسلام مطالعه کتاب خودای نامگ، کتاب شاهان فارسی میانه به‌شدت توصیه می‌شود.

تأکید بر پیوند ابومعشر بلخی با آثار ایران باستان در دوره ساسانی از آن جهت اهمیت دارد که اشاره او به شیر و خورشید را هم باید در همین چارچوب مطالعه کرد.

تصویری از نسخه کتاب موالید الرجال والنساءمتعلق به سده پانزدهم میلادی،

حدود پنج سده پس از مرگ ابومعشر بلخی که در آن به شیر و خورشید اشاره شده است.

این سند ارزشمند بار دیگر ثابت می کند که شیر و خورشید یک مفهوم اختربینانه مرتبط با ستاره‌شناسی داشته است.

به این ترتیب مفهوم نجوم‌شناسانه از نماد شیر و خورشید پس از اسلام نیز ادامه یافت و در این باره اسناد و شواهد و منابع تاریخی بسیار است. در سده سیزدهم میلادی برای نخستین بار شاهد نماد شیر و خورشید روی سکه‌های سلطان کیخسرو دوم فرمانروای سلجوقیان روم هستیم. این سکه‌ها نشان می‌دهند که تا آن زمان خاندان‌های اصالتاً ترک به‌خوبی با نماد شیر و خورشید آشنا شده بودند.

شیر و خورشید در سکه های سلطان کیخسرو دوم سلجوقی

استفاده از نماد شیر و خورشید روی سکه‌ها و برخی دیگر از آثار هنری تا دوره ایلخانی و تیموری در ایران ادامه یافت و حتی به هند نیز رسید.

در تصویر پایین سکه‌های جهانگیرشاه پادشاه گورکانی هند را می‌بینید که در یک طرف سکه‌ها به پارسی نوشته شده « زر زیور در آگرا روی یافت از جهانگیرشاه اکبرشاه » و در طرف دیگر قرار گرفتن خورشید در ۱۲ برج فلکی نقش شده است و در یکی از آن‌ها نماد شیر و خورشید دیده می‌شود.

سکه‌های جهانگیرشاه پادشاه گورکانی هند

حرکت ظاهری خورشید از دید ناظر زمینی در ۱۲ صورت فلکی برج‌ها باعث بوجود آمدن تصاویر شیر و خورشید، گاو و خورشید، بز و خورشید و… می‌شد. معروف‌ترین این نگاره‌ها قرار گرفتن خورشید بر پشت شیر در مرداد ماه است. درواقع خاستگاه نماد معروف «شیر و خورشید» در تاریخ ایران نیز همین دلایل نجومی و اساطیری است.

شیر و خورشید در پرچم‌های ایران

نکته جالب این است که شیر و خورشید هرگز در ایران باستان جایی بر روی پرچم ایران نداشته است و بعد از اسلام و به‌ویژه با به قدرت رسیدن خاندان‌های ترک و مغول وارد پرچم ایران می‌شود. واضح است که ترکان و مغولان تا قبل از آشنایی با فرهنگ و تمدن ایران با مفهوم شیر و خورشید آشنا نبودند، اما این‌که چرا ناگهان در زمان حاکمیت ایشان این نماد برجسته می‌شود به‌درستی مشخص نیست.

اخیراً جریان‌های پان‌ترکیستی تلاش کرده‌اند نماد شیر و خورشید را برای قوم ترک جعل کنند، این در حالی است که کهن‌ترین نشان شیر و خورشید تاکنون از تمدن جیرفت در فلات ایران یافت شده است و این نماد برای ترکان و مغولان تا قبل از آمدن به ایران جایگاهی نداشت.

از همه این‌ها مهم‌تر این‌که وطن و خاستگاه اولیه اقوام ترک، یعنی کوهستان‌های آلتای (در کتاب فرمانروایان کوهستان در مورد خاستگاه اقوام ترک یعنی کوهستان آلتای توضیح داده شده است)، به طور تاریخی فاقد حیوان شیر بوده است.

اما این‌که چرا نماد شیر و خورشید در زمان حاکمیت ترکان و مغولان بر پرچم‌های ایران ظاهر می‌شود هنوز معلوم نیست. بسیاری از مورخان علت اصلی آن را علاقه و باور شدید ترک‌ها و مغولان به طالع‌بینی و پیش‌گویی براساس ستاره‌شناسی عنوان کرده‌اند.

شیر و خورشید حداقل از زمان تیموریان بر روی برخی پرچم‌های ایران حضور داشته است و از زمان صفویان به بعد به عنوان نماد اصلی پرچم ایران تا انقلاب اسلامی مورد استفاده قرار داشت. این یعنی این‌که این نماد حداقل به مدت ۷۰۰ سال در پرچم‌های ایران به کار می‌رفت و این موضوع این نماد را به محبوب‌ترین نماد کل تاریخ ایران تبدیل می‌کند.

نماد شیر و خورشید بر پرچم ایران در زمان شاه عباس بزرگ صفوی. تصویر از کتاب نگاره‌های «پرچم‌های اروپا، شمال آفریقا، شرق نزدیک و دور»

محل نگهداری: موزه ملی هلند (Rijksmuseum).

نماد شیر و خورشید بر پرچم ایران در زمان شاه عباس بزرگ صفوی. تصویر از کتاب نگاره‌های «پرچم‌های اروپا، شمال آفریقا، شرق نزدیک و دور»

محل نگهداری: موزه ملی هلند (Rijksmuseum).

یک نقاشی قدیمی از سپاهیان ایران در جنگ با روسیه.

مربوط به ۱۸۳۵ م همراه با درفش ملی شیر و خورشید نشان.

شیر و خورشید و ارتباط با امام علی (ع)

از آن‌جا که نماد شیر و خورشید به‌ویژه از زمان صفویان روی پرچم‌های ایران رایج شد و در واقع از این دوره به عنوان درفش ملی ایران انتخاب شد، و همچنین از آن‌جا که صفویان شیعه بودند و در اسلام و شیعه امام علی (ع) لقب اسدالله یا شیر خدا را داشته است، عده‌ای این نظر را مطرح کرده‌اند که شیر و خورشید نماد امام علی (ع) بوده است.

در ادامه ۴ دلیل برای رد این ادعا یا فرضیه ارائه می شود:

دلیل نخست: شیر و خورشید در زمان حکومت‌های اهل سنت نیز مورد توجه دولت‌ها قرارداشت. این نماد در روی سکه‌ها، نخستین در زمان کیخسرو دوم سلجوقی پادشاه سلجوقیان روم دیده شده است. هم پادشاه نامبرده و هم دولت سلجوقیان روم یا آناتولی اهل سنت بودند.

چنان‌که پیش‌تر گفته شد، شیر و خورشید قطعاً در برخی پرچم‌های دوره تیموریان نیز به کار رفته است. تیموریان نیز مثل سلجوقیان اهل سنت بودند و دلیلی وجود نداشت که به خاطر ارادت به امام علی از نماد مذکور روی پرچم‌های خود استفاده کنند.

نمونه‌ای از پرچم شیر و خورشید در زمان تیموریان.

این نمونه براساس مینیاتورهای آن زمان کشیده شده است.

دلیل دوم: لقب امام علی در منابع اسلامی اسدالله یا شیر خدا ذکر شده است اما هیچ کجا با خورشید ربطی نداشته است. اگر صفویان به خاطر امام علی(ع) قرار بود پرچم خود را تعیین کنند، باید فقط از شیر خالی استفاده می‌کردند نه شیر و خورشید!

جالب است بدانید که براساس منابع مکتوب شیر خالی یک مرتبه روی پرچم‌های ایران نقش بسته است و آن هم مربوط به زمان غزنویان می‌شود. اما غزنویان هم اهل سنت بودند و نگارنده در کتاب «فرمانروایان کوهستان» در مورد دشمنی سلطان محمود غزنوی با شیعیان به ویژه شیعیان اسماعیلی مفصل توضیح داده است.

مخلص کلام این‌که نقش شیر تنها روی پرچم‌های غزنویان سنی مذهب را هم به هیچ عنوان نمی‌توان به امام علی (ع) ربط داد.

نمونه‌ای از پرچم‌های زمان غزنویان با نقش شیر تنها و بدون خورشید

دلیل سوم: در زمان شاه تهماسب اول صفوی این پادشاه به دلیل تولد یافتن در برج حمل یا گوسفند (فروردین) دستور داد تا روی پرچم‌ها و سکه‌ها به جای نماد شیر و خورشید، نماد گوسفند و خورشید را حک کنند! اگر شیر در نماد شیر و خورشید نماد امام علی (ع) تلقی می‌شد، امکان نداشت که یک پادشاه به‌شدت متعصب شیعه مثل شاه تهماسب دستور دهد آن را حذف کنند و به جایش گوسفند قرار دهند.

تغییر نماد شیر و خورشید به گوسفند و خورشید در زمان شاه تهماسب اول صفوی نشان می‌دهد که از نظر صفویان نماد مذکور یک نماد ستاره‌شناسی یا مربوط به اختربینی بوده است و ربطی به امام علی نداشته است.

تغییر موقت پرچم ایران از شیر و خورشید به گوسفند و خورشید در زمان شاه تهماسب یکم صفوی

ثابت می‌کند که از نظر صفویان نماد شیر و خورشید ربطی به امام علی نداشته است.

دلیل چهارم: دلیل چهارم و مهم‌ترین دلیلی که باعث می‌شود با اطمینان ادعا کنیم که نماد شیر و خورشید ربطی به امام علی (ع) ندارد، تاریخچه بلندبالای این نماد به عنوان یک نماد باستانی پیشا اسلامی است. همان‌طور که از ابتدای این مقاله توضیح داده شده است، نماد شیر و خورشید قدمتی حداقل ۵۰۰۰ ساله دارد که بسیار بیشتر از قدمت اسلام و زمان زندگانی امام علی (ع) است.

شیر و خورشید یک نماد چند هزار ساله است. کهن‌ترین شاهد باستان‌شناسی که از این نماد تاکنون به دست آمده است مربوط به تمدن جیرفت در ایران خودمان می‌شود. در مورد معنا و مفهوم شیر و خورشید تردیدی وجود ندارد که مفهوم ستاره‌شناسی یا اختربینی داشته است. نخستین بار در دوران پس از اسلام این نماد روی سکه‌ها ظاهر می‌شود.

حداقل از زمان تیموریان به بعد شیر و خورشید روی پرچم های ایران قرار داشته است. از زمان صفویان شیر و خورشید به عنوان یک نماد رسمی مختص ایران شناسایی می‌شود. همچنین هیچ مدرک یا شاهد مهمی وجود ندارد که نشان دهد شیرو خورشید نمادی از امام علی (ع) بوده است.